Na zachodnich rubieżach Rusi Kijowskiej

 

Aktualne granice Państwa Polskiego obejmują również tereny, które w okresie wczesnego średniowiecza wchodziły w skład państwowości ruskiej. Początkowo znalazły się w orbicie wpływów Rusi Kijowskiej, a następnie jej sukcesorów: Rusi Halickiej i Halicko-Włodzimierskiej. Ziemie te stanowią aktualnie cześć dzisiejszych województw: lubelskiego i podkarpackiego, wchodzących w skład szeroko pojętej Małopolski. Okres ruski w Polsce, datowany jest od wzmiankowanej w kronice Nestora ("Powieść minionych lat"), pod rokiem 981, słynnej wyprawy księcia kijowskiego Włodzimierza Wielkiego na Lachów (Lędzian), podczas której zajął Przemyśl, Czerwień i inne grody. Kończy się zaś ze śmiercią ostatniego z książąt halickich, Jerzego Bolesława Trojdenowicza i włączeniem tych ziem do Państwa Piastów przez króla polskiego Kazimierza Wielkiego, w latach 1340- 1349.

 

Epizod ten stanowi bodaj najciekawszy okres dziejów historycznych wschodniej części Małopolski, pełen burzliwych wydarzeń politycznych i kulturalnych. Do najważniejszych z nich zaliczyć należy rywalizację polsko-rusko-węgierską o te tereny, trwającą cały XI wiek, oraz wyniszczające najazdy tatarskie w połowie XIII wieku, powodujące upadek i zniszczenie wielu prężnie dotąd działających ośrodków grodowych.

 

Ogromną większość zabytków archeologicznych o proweniencji ruskiej zarejestrowano w czasie badań grodzisk wczesnośredniowiecznych. Do sztandarowych stanowisk z tego okresu należą niewątpliwie, wymieniane wielokrotnie w latopisach: Przemyśl (woj. podkarpackie), Czerwień (obecnie Czermno (?) koło Tyszowiec, woj. lubelskie), Wołyń (obecnie Gródek nad Bugiem (?), woj. lubelskie), Sutiejsk (wieś Sąsiadka, woj. lubelskie), a także niepublikowane jeszcze grodzisko "Fajka/Horodyszcze" w Trepczy pod Sanokiem (woj. podkarpackie).

 

Wśród wymienionych stanowisk główną rolę odgrywał niewątpliwie Przemyśl, centrum kultury ruskiej na zachodnich rubieżach państwa kijowskiego. Znane są liczne dokumenty poświadczające funkcjonowanie grodu przemyskiego. Najstarszy, wspomniany już wcześniej, pochodzi z 981 roku, a wiele innych z XI i XII wieku. Od 1087 roku, gród był stolicą udzielnego księstwa ruskiego - tzw.: Księstwa Przemyskiego. Podczas badań archeologicznych odkryto duże ilości zabytków, które można wiązać z oddziaływaniami ruskimi. W latach 1961- 1964, we wschodniej części Wzgórza Zamkowego odsłonięto relikty budowli kamiennej, z której zachowały się znaczne połacie posadzki mozaikowej, kamienne detale architektoniczne i ceramiczne płytki posadzkowe. Budowlę tę zinterpretowano jako trójnawową

cerkiew katedralną, wykonaną z ciosów kamiennych, spajanych zaprawą wapienną. Wedle ustaleń archeologów i historyków została ona wzniesiona z początkiem XII wieku, przez panującego w Przemyślu, w latach 1092- 1124, księcia Wołodara Rościsławowicza i nosiła nazwę św. Jana i Najświętszej Marii Panny. Budowla ta wykazuje podobieństwa do obiektów jakie wznoszono na Rusi w XI- XIII wieku. Cerkiew otaczał cmentarz z grobami zawierającymi trumny dębowe, w których pochowano prawdopodobnie dostojników duchownych i świeckich z otoczenia księcia. Odkryto na nim do tej pory około 70 szkieletów: mężczyzn, kobiet i dzieci.

Wśród archeologicznych zabytków ruchomych, których znaczną ilość odkryto w grodzie przemyskim, na szczególną uwagę zasługują pieczęcie ołowiane: księcia Dawida Igorewicza oraz bizantyjska z Nikomedii, obie datowane na przełom XI i XII wieku. Do najbardziej charakterystycznych należą jednak znaleziska składanych, napierśnych krzyży brązowych, tzw.: enkolpionów, datowanych na XI-XIV stulecie, a głównie na XII-XIII wiek, z których aż jedenaście odkryto w Przemyślu. Enkolpiony powszechne na Rusi, znane są z terenu Polski w liczbie ponad 40 sztuk. Były odlewane zazwyczaj z brązu, w dwuczęściowych składanych formach kamiennych (z łupku, rzadziej z wapienia). Powszechnie w literaturze przedmiotu wyróżnia się dwa rodzaje enkolpionów: palestyński i kijowski. Znaleziska z Przemyśla należą do typu kijowskiego, o którym wiemy, iż był wykonywany w Kijowie, czego dowodzi odkrycie kamiennych form odlewniczych na terenie grodu kijowskiego. Na enkolpionach wyobrażano najczęściej motyw Ukrzyżowania, Matkę Boską Hodegetrię (z dzieciątkiem na ręku), które umieszczano centralnie, oraz wyobrażenia archaniołów, apostołów lub świętych, na zakończeniach ramion.

Na grodzie przemyskim odkryto również fragmenty glinianych amfor dwuuchych - tzw. korczag, a także ułamki naczyń pokrytych barwnymi polewami. Są to typowe wyroby ruskie z XI wieku, ściśle wzorowane na bizantyjskich. Analogiczne pochodzenie charakteryzuje ozdoby szklane, zwłaszcza bransolety, których sporą liczbę odkryto w Przemyślu. Ruską proweniencję mają również przęśliki z różowego łupku, występującego na Wołyniu (Ukraina) w okolicy Owrucza.

 

Drugim niezwykle istotnym stanowiskiem związanym z kulturą staroruską, jest zespół osadniczy w Czermnie, identyfikowany z enigmatycznym, latopisowym Czerwieniem, "stolicą" tzw. "Grodów Czerwieńskich". Gród, z którego zachowały się jedynie potężne, sześciometrowej wysokości wały, był rozłożony w widłach rzek Huczwy i Siniuchy, otoczony zewsząd podmokłymi łąkami, rozlewiskami i mokradłami. Zespół osadniczy w Czermnie badany w latach 50-tych i 70-tych, składał się z grodu centralnego i podgrodzia otoczonego osadami, na których znajdowały się cmentarzyska szkieletowe. Osady oraz podgrodzie były połączone z grodem systemem pomostów i grobli, zbudowanych z bali dębowych wbijanych w bagniste dno. Najdłuższy z tych pomostów liczył 750 metrów długości !!! Gród został wybudowany w X wieku, a zniszczony prawdopodobnie około roku 1240, w wyniku najazdu tatarskiego.

 

W młodszych warstwach użytkowania grodu stwierdzono zabytki charakterystyczne dla kultury materialnej Rusi, np. ceramikę białą, tzw.: "ruską", ceramikę polewaną, oraz kilkadziesiąt fragmentów korczag, koloru ceglastego - dowód handlu Czerwienia (?) z Rusią Kijowską, oraz cztery fragmenty pisanek kijowskich. Znaleziono również liczne fragmenty bransolet, oraz znaczne ilości szlaki (żużla) szklanej, co sugeruje, iż istniał tutaj prężnie działający warsztat szklarski. W zespole czerwieńskim istniało być może miejscowe hutnictwo i warsztat odlewniczy na co wskazywałyby znaleziska dużej ilości żużla oraz kamiennej formy odlewniczej. Podobnie jak w Przemyślu występują tutaj przęśliki z różowego łupku owruckiego. Na grodzisku i podgrodziu zaobserwowano także pozostałości drewnianej zabudowy oraz, być może murowanej cerkwi (?). Znaleziska czterech enkolpionów oraz kamiennej, miniaturowej ikonki wykonanej w formie płaskorzeźby wyobrażającej Chrystusa, poświadczają ścisły związek Czerwienia (?) z prawosławnym Wschodem. Na grodzisku znaleziono także typowe wschodnie elementy uzbrojenia - metalowy karwasz, ochraniający przedramię, oraz rogowy kiścień. Nagromadzenie zabytków ruskich mogłoby wskazywać, iż utożsamianie grodziska w Czermnie  z latopisowym

Czerwieniem, jest słuszne, aczkolwiek w literaturze przedmiotu nie ustają na ten temat spory.

Kolejnym przykładem istnienia kultury staroruskiej na terenie Polski jest grodzisko w Gródku nad Bugiem (woj. lubelskie). Grodzisko rozłożone przy ujściu Huczwy do Bugu, utożsamiane jest z grodem Wołyń wymienionym przez Nestora pod rokiem 1018, w miejscu opisu wyprawy Bolesława Chrobrego na Ruś. Wcześniej, jak podaje latopis hustyński, gród miał otrzymać w spadku dwunasty syn Włodzimierza Wielkiego - Pozwizd. Wybudowany w X wieku, został zniszczony przez Tatarów pod wodzą Batu-chana w 1240 roku. Wołyń był jednym z głównych punktów na szlaku handlowym z Kijowa do Krakowa.

 

Badania na grodzisku w latach 1952-55 przyniosły odkrycie kilku półziemianek mieszkalnych, glinianych pieców, studni i jam gospodarczych. W warstwach datowanych od połowy XII w. stwierdzono obecność ceramiki białej i pobielanej, typowej dla ośrodków miejskich Rusi Kijowskiej, a także przęślików z łupku owruckiego, fragmentu kolczugi żelaznej, okucia szkatułek, kluczy i szklanych bransolet. Na grodzisku i w okolicach znaleziono również aż dziewięć enkolpionów, co sugeruje poważną rolę polityczną, gospodarczą i religijną grodu Wołyń. Uważa się nawet, że pewna odmiana enkolpionów (z motywem strzelistych promieni odchodzących od krzyża) mogła być produkowana na miejscu. Ze sferą sakralną związane jest też znalezisko kamiennej ikonki z wyobrażeniem Maryi z Dzieciątkiem, datowanej na XIII wiek.

 

W pobliżu grodu, na wzgórzu Horodysko, odkryto niezwykle interesujący pochówek wczesnośredniowiecznego wojownika z pełnym uzbrojeniem, na które składały się: miecz z XII wieku o intencjonalnie złamanym ostrzu, z wrzecionowatą głowicą i prostym jelcem charakterystyczny dla Słowiańszczyzny Zachodniej oraz, co ciekawsze, typowy, wschodni łuk refleksyjny z kołczanem, z którego zachowały się jedynie listwy rogowe. Ten drugi rodzaj broni był charakterystyczny dla Słowiańszczyzny wschodniej i strefy stepowej, a u Słowian zachodnich praktycznie nieznany.

Na terenie Lubelszczyzny jeszcze jeden obiekt zasługuje na szczególną uwagę. Jest to grodzisko w Sąsiadce, ze wspaniale zachowanymi, dochodzącymi do 6 metrów wysokości wałami, utożsamiane z wymienionym dwukrotnie w latopisach Sutiejskiem, miejscem układów polsko - ruskich z 1076 roku, w wyniku których książę Bolesław Śmiały uzyskał pomoc książąt ruskich przeciwko cesarzowi niemieckiemu Henrykowi IV. Ten dwuczłonowy gród został najprawdopodobniej wzniesiony przez Jarosława Mądrego w latach 1031-1039. Zniszczony zaś został przez księcia włodzimierskiego Romana w roku 1205.

W trakcie badań archeologicznych prowadzonych przed i po drugiej wojnie światowej, których wyniki nie zostały jednak do tej pory opublikowane w sposób należyty (brak m.in. w literaturze informacji na temat zabytków ruchomych odkrytych na grodzisku, czyli ceramiki, przedmiotów metalowych i innych), odkryto pozostałości głębokiej na szesnaście metrów studni dębowej, a także dwuizbowy, czworoboczny budynek oraz towarzyszące mu półziemiankowe domy zrębowe o regularnym układzie zabudowy, wewnątrz których stały po dwa piece kopułkowe. Podczas prac przy studni natrafiono na pięć doskonale zachowanych pieczęci księcia Dawida Igorewicza (w którego gród był posiadaniu, co wzmiankuje latopis pod rokiem 1097) datowanych na koniec XI i początek XII w. Na każdej z nich umieszczono napis "Panie, przyjdź z pomocą Twemu słudze - Dawidowi Archontowi Rusi". Z ustaleń badaczy wynika, że Sutiejsk był jednym z najważniejszych założeń obronnych na pograniczu polsko - ruskim. Jego strategiczne położenie było więc najprawdopodobniej bodźcem popychającym książąt tak ruskich, jak i polskich do prób podporządkowania go sobie w celu sprawowania kontroli nad całym odcinkiem pogranicznym.

 

Ostatnim jak na razie przykładem egzystencji państwowości ruskiej na terytorium Polski, który chciałem przedstawić, jest grodzisko "Fajka/Horodyszcze" w Trepczy pod Sanokiem (woj. podkarpackie). Sensacyjne znaleziska z tego stanowiska nie doczekały się jeszcze pełnego opracowania w literaturze przedmiotu, wiadomo jednak, że stanowią bezsprzecznie najbogatsze źródło do naszej wiedzy o wpływach ruskich na zachodnich rubieżach swych włości. Prace archeologiczne prowadzone w ciągu ostatnich trzech lat na malowniczo położonym trójwałowym grodzisku odsłoniły pozostałości drewnianej cerkwi założonej na planie prostokąta z wyodrębnionym prezbiterium, usytuowanej na osi wschód - zachód. Odnaleziona ponad metrowej długości belka oraz kilkaset kutych gwoździ żelaznych świadczy, iż budowla miała konstrukcję zrębową, a dach prawdopodobnie pokryty był gontem. Cerkiew posadowiona była na solidnych blokach kamiennych z piaskowca, ściśle połączonych ze sobą gliną. Świątynia pochodzi z drugiej połowy XII, bądź początku XIII w.. Cerkiew otoczona była cmentarzem rzędowym, na którym najbogatsze groby dostojników usytuowane były przed wejściem do świątyni i posiadały obstawy kamienne. Groby te nakrywano płytami z piaskowca, które wydobywano z usytuowanego na zboczu wzgórza, poza wałami

 kamieniołomu. Sensacją stało się też odkrycie w centralnej części grodu "palatium", budowli, w której urzędował prawdopodobnie posadnik podległy władzy księcia.

Nie sposób wymienić wszystkich znalezisk z grodu. Niektóre z nich nie posiadają analogii nie tylko w Polsce, ale i na Rusi! Do takich należy odkrycie brązowego enkolpionu kijowskiego (w sumie znaleziono ich tutaj siedem) zawierającego wewnątrz relikwię. Zaskakujące okazały się wyniki przeprowadzonych analiz. Otóż badania metaloznawcze relikwii wykazały, iż nie jest to, jakpoczątkowo uważano, kawałek skamieniałego drewna, ale fragment najprawdziwszego meteorytu (!!!) o 99% zawartości żelaza, w jakiej to postaci nie występuje ono nigdzie na świecie. Wysunięto hipotezę, że enkolpion wraz z zawartością został przywieziony na "Fajkę/Horodyszcze" przez bawiącą tutaj w 1206 (jak podaje latopis hipacki) księżniczkę ruską Annę.

Niezwykle cennym, mającym unikatowy charakter znaleziskiem jest również para srebrnych, bogato ornamentowanych kołtów. Stanowiły one żeńską ozdobę nakrycia głowy arystokratek ruskich w których być może przechowywano wonności. Egzemplarze znalezione w Trepczy wyobrażają smoka lub gryfa i stanowią pierwsze tego typu znalezisko w Polsce. Kolejne odkryte zabytki potwierdziły hipotezę, że grodzisko "Fajka/Horodyszcze" może być identyfikowane z "pierwotnym" Sanokiem, wzmiankowanym w latopisie hipackim pod rokiem 1150. Odnaleziono tutaj mianowicie, starannie ukryte, dwie pieczęcie ołowiane pochodzące z 2 połowy XII wieku, a dokładnie z lat 1170-1171, należące do wielkiego księcia nowogrodzkiego, a później kijowskiego Ruryka Rościsławowicza. Do tej pory znaleziono dziesięć takich pieczęci, wszystkie na Rusi. Pieczęcie te wyobrażają na awersie Św. Michała Archanioła, zaś na rewersie Św. Bazylego. Należy również wspomnieć o mniejszych "skarbach" - kilku pierścieniach z brązu i srebra, czy złotych okuciach lunnul- zawieszek wczesnośredniowiecznych. W grodzie istniał również warsztat odlewniczy, poświadczony występowaniem żużla i fragmentami tygielków. Te niezwykłe znaleziska, poparte ogromną ilością materiału ceramicznego, wskazują na to, iż Sanok był jednym z najważniejszych grodów ruskich, strzegącym szlaku handlowego z Węgier do Przemyśla oraz być może źródeł soli obficie występujących w pobliskich Górach Słonnych.

Kolejne lata badań przyniosą z pewnością wiele nowych odkryć, ale już teraz możemy stwierdzić, że peryferyjnie położone tereny halickie stanowiły jedne z najprężniejszych ośrodków politycznych i gospodarczych ówczesnej Rusi. Odkrycia te wyzwalają również potrzebę integracji środowisk archeologicznych z Polski i z Ukrainy, co zaowocuje być może w przyszłości pełniejszym odtworzeniem przemian kulturowych zachodzących w przeszłości na obszarach przygranicznych.

 

Piotr Niemir Kotowicz

 

BIBLIOGRAFIA:

 

Abramowicz A. Ceramika z Czermna nad Huczwą, Archeologia Polski, t. IV, z. 1, s.s. 149-185

 

Banasiewicz E. 1990 Grodziska i zamczyska Zamojszczyzny, Zamość

 

Gądzikiewicz M. 1956 Sprawozdanie tymczasowe z badań prowadzonych w 1954 na stan. 2 (Podegrodzie) w Gródku Nadbużnym pow. Hrubieszów, Sprawozdania Archeologiczne, T. 2, s.s. 67-74

 

Ginalski J. 1999-2000 Enkolpiony z grodziska "Horodyszcze" w Trepczy koło Sanoka, Acta Archaeologica Carpathica, t. 35, s. 211-262.

 

Gródek-Kciuk E. 1989 Enkolpiony znalezione na terenie Polski. Próba klasyfikacji i datowanie materiałów, Przegląd Archeologiczny, t. 36, s.s. 97-134

 

Jastrzębski S., Maciejczuk J. 1989 Grób wczesnośredniowieczny z Gródka nad Bugiem stan. 1C, woj. zamojskie, [w:] Studia nad etnogenezą Słowian, t. II, s.s. 55-61

Kokowscy E. i A. 1997 Miniaturowe relikwiarze-enkolpiony z Gródka nad Bugiem, Archeologia Polski Środkowowschodniej, Lublin-Chełm-Zamość, s.s. 287-289

Kunysz A., Persowski F. 1966 Przemyśl w starożytności i wczesnym średniowieczu, Rzeszów

 

Labuda G. 1996 Narodziny polsko-ukraińskiej granicy etnicznej w polskiej historiografii, [w:] Początki sąsiedztwa. Pogranicze etniczne polsko-rusko-słowackie w średniowieczu, Rzeszów, s.s. 9-17

 

Marszałek J. 1993 Katalog grodzisk i zamczysk w Karpatach, Warszawa

 

Niedźwiedź J., Koman W. 1996 Okolice Hrubieszowa w pradziejach i wczesnym średniowieczu, Hrubieszów

 

Parczewski M. 1990 Początki kształtowania się polsko-ruskiej rubieży etnicznej w Karpatach, Kraków

 

Parczewski M.1996 Początki sąsiedztwa polsko-rusko-słowackiego w świetle danych archeologicznych, [w:] Początki sąsiedztwa. Pogranicze etniczne polsko-rusko-słowackie w średniowieczu, Rzeszów, s.s. 69-80

 

Poppe A. 1980 Wołyń, Słownik Starożytności Słowiańskich, t. 6, cz. 2, s.s. 587-589

 

Rajewski Z. 1956 Sprawozdanie z badań na Grodach Czerwieńskich w 1954 roku, Sprawozdania Archeologiczne, t. 2, s.s. 49-52

 

Sosnowska E. 1993 Przegląd badań archeologicznych na Wzgórzu Zamkowym w Przemyślu w latach 1956-1993, Rocznik Przemyski, t. 29-30, z 1, s.s. 11-30, z 1, s.s. 11-30

Świętosławski W. 1997 Archeologiczne ślady najazdów tatarskich na Europę Środkową w XIII w., Łódź

 

Wartołowska Z. 1958 Gród czerwieński Sutiejsk na pograniczu polsko - ruskim, Światowit, t. 22

 

Wędzki A. 1975 Sutiejsk, Slownik Starożytności Słowiańskich, t. 5, s.s. 485-486

 

Zbierski A. 1960 Wczesnośredniowieczne materiały archeologiczne z Czermna nad Huczwą (zabytki ruchome z wyjątkiem ceramiki), Archeologia Polski, t. 4, z. 1, s.s. 149-185