Kiścień

 

Jednym z najbardziej interesujących elementów uzbrojenia wczesnośredniowiecznego (i średniowiecznego) jawi się bezsprzecznie tzw. korbacz, u nas zwany kiścieniem lub basałykiem. Szczególnie popularny na Rusi, zaadaptowany został już w XI wieku w Europie Zachodniej, gdzie apogeum swej świetności osiągnął podczas XV-wiecznych wojen husyckich i powstań chłopskich.

 

Kiścień jest bronią obuchową, składającą się z ciężarka (bijaka) przymocowanego do rękojeści (dzierżaka) giętką gążwą[1] lub łańcuchem. W okresie wczesnośredniowiecznym głowica: kościana, rogowa, czy też metalowa umocowana była na rzemieniu, owiniętym wokół ręki wojownika, czy specjalnie w tym celu wykonanej drewnianej rączki. Walka kiścieniem polegała na wprowadzeniu go w szybki ruch obrotowy i uderzaniu, w wyniku czego można było doprowadzić do zranienia, ogłuszenia, czy też zabicia przeciwnika. Kiścień wykorzystywano głównie w boju bezpośrednim. Jest on kojarzony przede wszystkim z konnicą. Zwłaszcza egzemplarze wykonane z brązu, często z niezwykłą starannością, bogato zdobione, niejednokrotnie pokryte napisami, były własnością bogatych - konnych - wojów.

Średniowieczne źródła pisane jednoznacznie potwierdzają jednak, iż posługiwały się nimi również oddziały pieszych. Wiadomo także, że były one także na wyposażeniu zwykłych rozbójników.

 

Na Rusi ten element uzbrojenia był wykorzystywany od X do XVI wieku włącznie. Znaleziska kiścieni w Europie Wschodniej wiązano niegdyś z Mongołami, obecnie uznaje się je za broń powszechnie używaną, a także wytwarzaną na Rusi. Uznaje się je za element przejęty przez Ruś od południowo-wschodnieuropejskich koczowników znad stepów czarnomorskich. Pojawiają się one tam już u schyłku VIII wieku, natomiast z pewnością funkcjonują w wiekach IX i X.

Najwcześniej na Rusi pojawiły się kiścienie wykonane z poroży zwierząt jeleniowatych (łosia, jelenia) lub kości. Kiścienie te mają przeróżne kształty. Zdarzają się egzemplarze jajowate, gruszkowate, kuliste, dyniowate oraz dwustożkowate. Kiścieni tego typu używano na Rusi od 2 połowy X - do XIII wieku włącznie. Pierwotnie kiścienie tego typu zaopatrzone były w żelazny trzpień, mocowany w otworze przechodzącym przez środek przedmiotu, do trzpienia przymocowywano rzemień. Gdzieś na początku XI stulecia na Rusi pojawiają się również kiścienie wykonane z żelaza i brązu, generalnie o kształtach gruszkowatych lub owalnych.

 

Kiścienie brązowe były często bogato zdobione ornamentem rytym z przedstawieniami motywów geometrycznych lub roślinnych (zdarzają się również wyobrażenia zwierząt np. ptaków czy lwa). Kiścienie tego typu były wykonywane techniką odlewania w formach, co dawało możliwość umieszczania na nich jeszcze innego rodzaju zdobienia, który miał swe znaczenie również w boju, a mianowicie różnej wielkości guzów i guzków, nadających im niekiedy wygląd owocu granatu. Egzemplarze należące do tych typów były zazwyczaj puste w środku, więc aby nadać im odpowiedniej masy bojowej, umieszczano wewnątrz ołów. Brązowe i żelazne basałyki były używane na Rusi aż do XVI wieku, ale ich największe rozprzestrzenienie przypada na wieki XII i XIII.

Na terytorium Rusi odkryto do tej pory ponad 130 kicieni, z czego znaczną część w okolicach Kijowa i zdaje się, że właśnie tam część z nich mogła być produkowana. Na terenach dzisiejszej Polski znane są dotąd nieliczne znaleziska kiścieni. Grupują się one zwłaszcza wzdłuż naszej wschodniej granicy, na ziemiach należących w średniowieczu do Rusi Kijowskiej (Halicko-Włodzimierskiej). Egzemplarze kiścieni znane są zwłaszcza z terenów Lubelszczyzny (Czermno - "Czerwień" - stolica tzw. Grodów Czerwieńskich, Gródek nad Bugiem - latopisowy gród "Wołyń", Roztocze Lubelskie), oraz Podkarpacia (np. Pełnatycze pod Przeworskiem).

Po jednym okazie kiścienia znaleziono również podczas badań na Ostrowie Lednickim i we Wrocławiu.

Kilka kiścieni, z których część może pochodzić także z ziem polskich, znajduje się w zbiorach Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie.

Samo słowo kiścień jest adaptacją ruskiej formy kisten'. W języku polskim słowo to w postaci kiścień poświadczone jest od XVII wieku, natomiast w wieku XVI spotyka się formę kieścień. Niektórzy badacze wiążą genezę słowa kiścień z ruskim określeniem kist' - "ręka, dłoń". Bardziej prawdopodobna jest jednak etymologia wywodząca nazwę broni z dialektów turko-tatarskich, wskazuje się m.in. na kazańsko-tatarskie, dżagatajskie słowo: kistän - "maczuga, pałka; tłuczek w maselnicy". Polskim odpowiednikiem słowa kiścień jest wyraz basałyk. Jednakże i to słowo jest pochodzenia niesłowiańskiego, pochodzi bowiem z tureckiego basu-łyk - "rzecz mająca służyć za maczugę", basu " - mała żelazna maczuga", albo od słów bašakly - "z żelaznym ostrzem", czy bašak - "ostrze". Po raz pierwszy słowo basałyk poświadczone jest około roku 1500, co nienaczy jednak, podobnie jak i w przypadku kiścienia, że nie używano ich wcześniej.

Fragmenty korpusów dwóch zdobionych brązowych kiścieni odkryto również na terenie pierwotnego Sanoka - grodzisku "Fajka-Horodyszcze" w Trepczy. Okazy sanockie pochodzą z XII-XIII wieku i związane są z okresem największego rozkwitu naszego grodu. Być może jego fragmentaryczne zachowanie świadczy o ciężkich bojach toczonych przez Sanoczan z nieznanym przeciwnikiem (Węgrami, Tatarami ?). Niewykluczone, że podczas jednej z takich walk wypełnione ołowiem okazy skruszyły się na pancerzu lub tarczy wroga, a na jego szczątki archeolodzy natknęli się dopiero po wielu wiekach.

 

[1] Gążwa - element łączący ruchome części broni.

 

Piotr Niemir Kotowicz

 

Bibliografia:

 

Gurba J., Czerepiński A., 1968, Rogowy kiścień z Czermna, [w:] Liber Iosepho Kostrzewski octogenario a veneratoribus dicatus, red. K. Jażdżewski, s. 484-489.

 

Kirpičnikov A. N., 1966, Drevneruskoe oruże. Vypusk II. Kopia, sulicy, boevye topory, bułavy, kisteni IX-XIII vv., Moskva-Leningrad.

 

Kirpičnikov A. N., 1976, Voennoe delo na Rusi v XIII-XV vv., Leningrad.

 

Ławrynowicz O. Strzyż P., 2001, Nowe zabytki broni obuchowej z okolic Roztocza, Archeologia Polski Środkowowschodniej, t. 6, s. 338-344.

 

Rokitowska B., Wołoszyn M., 2001, Wczesnośredniowieczne zabytki pochodzenia wschodniego z wykopalisk w Pełnatyczach, pow. Przeworsk, Rocznik Przemyski, t. 37, z. 1, s. 43-59.

 

Wrzostek A., 1961, Zabytki wczesnośredniowieczne z Ostrowa Lednickiego, pow. Gniezno, Fontes Archaeologici Posnaniensis, t. 12, s. 242-280.