Miniaturowe toporki "perunowe"

 

Niezwykle wdzięcznym i efektownym elementem biżuterii słowiańskiej jawią się miniaturowe amulety, w kształcie niewielkich toporków. Amulety te, odkrywane głównie na terenach ruskich i bałtyjskich, wzorowane były szczegółowo na występujących tutaj wczesnośredniowiecznych toporach. Wykonywane z mosiądzu, brązu, żelaza i bursztynu dość wiernie odtwarzają poszczególne wzory toporów m.in.: egzemplarze z kapturkiem i wąsami oraz wyraźnie opuszczoną brodą; z szerokim symetrycznym ostrzem (którego wewnętrzny brzeg kończą dwa haczykowate występy); lub wachlarzowate (wikińskie).  

Poszczególne okazy są często zdobione, a datuje się je ogólnie na XI-XIII wiek. Podobne znaleziska znane są również z terenu ziem polskich, znaleziono je m.in. w: Drohiczynie, pow. Siemiatycze, Gródku nad Bugiem, pow. Hrubieszów, Dziekanowicach, pow. Gniezno, Tumie, pow. Łęczyca, Wyszemborku, pow. Mrągowo; Kruszwicy, pow. Inowrocław, Siemienicach, pow. Kutno, Kałdusie, pow. Chełmno, Opolu-Nowej Wsi Królewskiej, pow. Opole i Wrocławiu, pow. loco (ryc. 1). W literaturze archeologicznej dość powszechnie traktuje się je jako zabytki staroruskie. Przywieźć je mogli polscy wojowie, wracając z wypraw na wschód, mogą też świadczyć one o obecności w Polsce wojowników ruskich i ich rodzin. Niewykluczone jest też oczywiście, że mogły trafić tutaj w wyniku najzwyklejszej wymiany handlowej. Najbardziej istotne pytanie dotyczy funkcji omawianych miniaturek. Oczywiście pełniły one funkcję ozdobną, ale czy tylko? Wśród większości badaczy dominuje pogląd o ich związku z wierzeniami przedchrześcijańskimi, głównie kultem słowiańskiego boga gromu - Peruna.

 

Zdaniem archeologów rosyjskich i bałtyjskich dla prostej wiejskiej ludności piorun mógł być świetlistym, niebiańskim wyobrażeniem topora pogańskiego Peruna lub jego bałtyjskiego odpowiednika - Perkunasa. Właśnie do piorunów ma nawiązywać ornamentyka toporków np. często występująca, zygzakowato biegnąca linia ma przedstawiać błyskawicę. Z symboliką solarną mają wiązać się zdobiące toporki kółka z punktem-kropką w środku. Omawiane tutaj toporki-miniaturki byłyby więc na Słowiańszczyźnie zjawiskiem analogicznym do tzw. młoteczków Thora, znanych przede wszystkim ze Skandynawii.

 

Inni badacze twierdzą, że przeciw tej hipotezie przemawia brak znalezisk takich toporków w X wieku, kiedy pogański kult Peruna był zjawiskiem powszechnym, pojawiają się natomiast w wieku XI. Brak także jednoznacznych przekazów, które poświadczałyby funkcjonowanie topora jako atrybutu Peruna, opisy posągu tego bóstwa z Nowogrodu mówią o maczudze/pałce - jako atrybucie Boga Gromu. Ich zdaniem toporki te wiążą się głównie ze staroruską drużyną (większość z nich znaleziono w grodach). Być może wręczano je chłopcom (toporki spotyka się często jako wyposażenie grobowe w pochówkach dzieci), synom wojowników w momencie postrzyżyn. Gdy wchodzili oni w skład drużyny, toporki pełniły rolę apotropeiczną (ochronną). Jak miała się sprawa u Bałtów trudno stwierdzić. Jako, że lud ten był jeszcze wtedy stuprocentowo pogański, związek toporków z kultem Perkunasa wydaje się być bardzo prawdopodobny.

I na koniec pozostaje krótkie omówienie sposobów noszenia miniaturowych ozdób toporkowatych. W jednym z pochówków toporek znajdował się na piersi zmarłej razem z paciorkami, stanowił więc element naszyjnika, nanizanego zapewne na rzemień lub sznurek (ryc. 2). Brązowe i bursztynowe toporki zaopatrzone były często w metalowe kółko, które również zawieszano na rzemieniach oplatających szyję. Znane są też sposoby zakładania ich na łańcuszek lub zapinkę podkowiastą (ryc. 3). Na niektórych egzemplarzach zachowały się drewniane toporzyska, sugerujące, że rzemienie przeciągano również przez niewielki otwór (zawieszkę) na "ostrzu" toporka.

 

 

Piotr Niemir Kotowicz

 

Bibliografia:

 

Panasiewicz W., Wołoszyn M. -2002- "Staroruskie miniaturowe toporki z Gródka, pow. Hrubieszów", Archeologia Polski, tom 47, z. 1-2, s. 245-286.

 

Wrzesińska A., Wrzesiński J. -1996- "Grób z miniaturowym toporkiem z Dziekanowic gm. Łubowo, woj. poznańskie , stan. 22", Wielkopolskie Sprawozdania Archeologiczne, tom 4, s. 197-204.