Wachlarzowate, mongolskie topory z trzpieniem

 

Wśród egzotycznych i unikalnych form uzbrojenia pojawiających się w średniowieczu na terenie Środkowej i Wschodniej Europy, wyróżniają się okazałe, wachlarzowate topory z trzpieniem. Ten zadziwiający oręż jest niezwykle trudny do interpretacji. Wedle badaczy wschodnich mają one być typowym elementem średniowiecznego wyposażenia wojowników azjatyckich, jednak tamtejsze egzemplarze posiadają niewielkie ostrza wielkości 15-16 cm. Topór taki odkryto w warstwie z XIII wieku w Karakorum, stolicy mongolskiego imperium Czyngis-chana. Podobne okazy pojawiają się również na terenie państwa bułgarskiego. Znaleziono je w średniowiecznej stolicy carów bułgarskich w Tyrnowie (gdzie określono je jako halabardy) oraz w twierdzy Czerwen. Wszystkie trzy znaleziska datuje się szeroko na XIII-XIV wiek. Kolejne znaleziska pochodzą z obszaru zachodniej Rusi. Jeden okaz z Lučeska publikuje Światosław Ter'skij, określając go jako topór-berdysz. Wspomina również o kilku podobnych okazach z Włodzimierza Wołyńskiego i Lubomli. Witold Świętosławski określa je jednak jako znaleziska rzadkie.

 

Z obszaru aktualnych ziem polskich pochodzi jednak aż cztery znaleziska, które możemy wiązać z interesującymi nas toporami. Pierwsze z nich, najbardziej hipotetyczne i niepewne pochodzi z grodziska na "Ostrówku" w Opolu.

 

Odkryto tutaj niewielki okaz, wykonany z grubej blachy o lekko wachlarzowatym ostrzu szerokości około 10 cm i prostopadle względem ostrza uformowanym trzpieniu, który przymocowywano do toporzyska za pomocą czterech nitów. Autor publikacji dotyczącej m.in. tego topora - K. Wachowski- nie precyzuje jego datowania, wyklucza jednak posługiwanie się nim zarówno w czasie walki jak i w zajęciach codziennych. Kolejne dwa okazy pochodzą z miejscowości Trzepieciany w powiecie zamojskim i zostały odkryte przypadkowo przez miejscowego kolekcjonera starożytności. Pierwszy z nich posiada silnie wachlarzowaty zarys ostrza szerokości 21, 2 cm, od którego odchodzi tępo zakończony, prostokątny w przekroju trzpień,

zaopatrzony w rodzaj ozdobnego (lub funkcjonalnego ?) uszka w części "obuchowej". Drugi z trzepieciańskich toporów, posiada łukowate nieco zniszczone ostrze szerokości 15,5 cm, zakończone prostokątnym w przekroju, spiczasto zakończonym trzpieniem, połączonym z ostrzem za pomocą dwóch dużych nitów.

 

W obydwu egzemplarzach ostrza są wyraźnie pochylone do przodu, co znajduje swoją analogię również w egzemplarzu z Karakorum. Ostatnie, najświeższe znalezisko pochodzi z nieczynnego już koryta Sanu (tzw. "Starego Sanu") w Przemyślu. I to znalezisko pochodzi niestety z przypadkowego odkrycia podczas robót melioracyjnych. Wedle odkrywców został on wydobyty wraz z kośćmi konia i prawdopodobnie ze szkieletem ludzkim. Znaleziono wtedy również m.in. przedmiot, który przypominał niewielki grot włóczni. Topór ten z szerokim, niemal półkolistym, wachlarzowatym ostrzem rozpiętości 23,5 cm, posiada

szyjkę ozdobioną z jednej strony znakiem ukośnego krzyża i trzpień zagięty pod kątem prostym.

 

Jak mocowano owe żeleźca toporów, jaką długość posiadały ich toporzyska niestety dokładnie nie wiemy. W. Świętosławski uznał takie okazy za formy dość prymitywnie osadzone, z czym polemizuje jednak para Kita-Kokowski. Uważają oni, że prostota broni nie deprecjonowała w żadensposób jej użyteczności. Walczący miał bowiem, wedle tych autorów, do dyspozycji lekki, osadzony najpewniej na krótkim trzonku, znakomicie wyważony i niezwykle, dzięki szerokiemu ostrzu, skuteczny topór. Autorzy przyznają jednak, że trwałość takiego zamocowania

żeleźca była znacznie mniejsza od typowego, ale zarazem łatwiejsza do naprawy.

  Jak wspomniałem na początku topory te trudno jednoznacznie zinterpretować. Szczególnie bliżej niedatowany egzemplarz z Opola, przypominający jedynie w zarysie koncepcję toporów trzpieniowatych, opiera się ścisłej interpretacji. Można jednak z dużą ostrożnością próbować wiązać go z innymi śladami najazdu tatarskiego w 1241 roku, które zarejestrowano w Opolu (o tym piszę w artykule o zakończeniach nahajek) i tym samym przypisać go - na podstawie analogii - Mongołom. Podobnie, za wyrób ludów stepowych uważa się oba egzemplarze z Trzepiecian zwłaszcza, że na tym samym stanowisku odkryto także dwa groty włóczni (z tulejką oraz z trzpieniem) wiązane z koczownikami. Badacze publikujący te znaleziska (B. Balcer, J. Machnik i J. Sitek), stwierdzają ze dostały się one na Roztocze w czasie jednego z najazdów Mongołów. Interesujące, choć kontrowersyjne wnioski wyciągają autorzy w odniesieniu do topora z Przemyśla. Niestety nie wiemy na ile ufać można informacji o znalezieniu wraz z nim wspomnianych kości konia i jeźdźca. Jeśli rzeczywiście tak było, to prawdopodobne jest, że utonął wraz ze swym właścicielem. Jeśli nie, to jest być może zgubą podczas przeprawyzbrojnego przez San, niewykluczone również, że mamy tutaj do czynienia ze śladem jakiejś potyczki. Autorzy sugerują, że dostał się on tutaj w 2. połowie XIII wieku, podczas któregoś z najazdów tatarskich, aczkolwiek nie potrafią wyjaśnić przekonująco występowania tej formy toporów u Bułgarów, gdzie Mongołowie przecież nie dotarli. Ostrożnie sugerują, że mieli w tym swój udział Bułgarzy Nadwołżańscy. W jaki sposób i dlaczego - nie wyjaśniają Problem ten, a także inne dotyczące tej dziwnej, ale zarazem fascynującej formy uzbrojenia czeka na swoje wyjaśnienie.

 

Niemir Włodzisławowic

 

Bibliografia:

 

Balcer B., Machnik J., Sitek J. -2002- "Z pradziejów Roztocza na ziemi zamojskiej", Kraków.

 

Kita A., Kokowski A. -2003- "Znalezisko ze "Starego Sanu" w Przemyślu- Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego, t. 24, Rzeszów, s. 355-359.

 

Świętosławski W. -1999- "Arms and armour of the nomads of the Great Steppe in the time of the Mongol expansion", Łódź.

 

Ter'skij S. T. -2002- "Archeologíja dobi Galic'ko-Volins'koj deržavi", L'vív.

Wachowski K. -1984- "Militaria z grodu na Ostrówku w Opolu", [w:] "Studia nad kulturą wczesnopolskiego Opola. Militaria-wyroby bursztynowe", Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź, s. 11-112